Konstitusiya dəyişiklikləri ilə bağlı Referendum Aktı layihəsi haqqında hüquqi rəy – I yazı

Prezident İlham Əliyevin Konstitusiya dəyişiklikləri ilə əlaqədar Referendum Aktı layihəsinin Konstitusiya Məhkəməsinə göndərməsi ilə bağlı sərəncam gündəmin əsas müzakirə mövzularındandır.
“Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktının layihəsi Konstitusiya Məhkəməsinə rəy verilməsi üçün təqdim edilib və yaxın günlərdə məhkəmənin rəyi açıqlanacaq.
Abzas.net olaraq hüquqşunas Zaur Qurbanlının “Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktı layihəsi barədə rəyini tədqim edirik. Bu yazı rəyin birinci hissəsidir.
“Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktı layihəsi barədə
 
  1. 9-cu maddənin I hissəsi aşağıdakı redaksiyada verilsin:
“I. Azərbaycan Respublikası öz təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək məqsədi ilə Silahlı Qüvvələr yaradır. Silahlı Qüvvələr Azərbaycan Ordusundan və başqa silahlı birləşmələrdən ibarətdir.”.
Hazırkı mətndə “Silahlı Qüvvələr və başqa silahlı birləşmələr” ifadəsi var. Dəyişikliklə bütün hüquqi (konstitusion) silahlı birləşmələr Silahlı Qüvvələrin tərkib hissəsi olacaq. Başqa sözlə, Silahlı Qüvvələrin tərkib hissəsi olmayan hər bir silahlı birləşmə avtomatik olaraq, qanundan kənar olmuş olacaq və bu, artıq cinayət məsuliyyəti yaradır (Cinayət Məcəlləsinin 279-cu maddəsi – “Qaunvericilikdə nəzərdə tutulmayan silahlı birləşmələri və ya qrupları yaratma”).
  1. 24-cü maddədə:
2.1. I və II hissələr, müvafiq olaraq, II və III hissələr hesab edilsin və həmin maddəyə aşağıdakı məzmunda I hissə əlavə edilsin:
“I. İnsan ləyaqəti qorunur və ona hörmət edilir.”;
2.2. III hissəyə aşağıdakı məzmunda ikinci cümlə əlavə edilsin:
“Hüquqlardan sui-istifadəyə yol verilmir.”.
Bu maddəyə əlavə və dəyişiklik hüquqi zərurətdən irəli gəlmir, yazılıb-yazılmaması arasında bir fərq yoxdur.
  1. 25-ci maddədə:
3.1. III hissənin birinci cümləsində “milliyyətindən” sözü “etnik mənsubiyyətindən” sözləri ilə, ikinci cümləsində “milli” sözü “etnik” sözü ilə əvəz edilsin;
3.2. aşağıdakı məzmunda VI hissə əlavə edilsin:
“VI. Fiziki və əqli qüsurları olanlar, onların məhdud imkanlarına görə həyata keçirilməsi çətinləşən hüquq və vəzifələrdən başqa, bu Konstitusiyada təsbit olunmuş bütün hüquqlardan istifadə edir və vəzifələri daşıyırlar.”.
“Milliyyət” sözünün “etnik mənsubiyyət” ifadəsi ilə (müvafiq olaraq, “milli” sözünün “etnik” sözü ilə) əvəz edilməsi hüquqi cəhətdən korrekt yanaşmadır. “Millət” hərfi tərcüməsindən (eyni dinə biyət edənlərin birliyi – “ümmət” mənasında) fərqli olaraq, ingilis dilində qarşılığı “people” olan söz kimi tərcümə edilir. Belə ki, Azərbaycan dilinin izahlı lüğətinə əsasən, “millət” sözünün 2 tərcüməsi var:
  1. İnsanların tarixən dil, ərazi, iqtisadi həyat və psixika ümumiliyi əsasında təşəkkül tapan və milli xarakterin mədəniyyətin milli özünəməxsusluğunda təzahür edən sabit birliyi.
  2. Dövlət, ölkə mənasında. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı.
İnsanların iqtisadi həyat birliyi ilə xarakterizə olunan tarixi birgəyaşayış forması məhz kapitalizmin yaranması ilə meydana çıxan “people”-dır. Bizim tarixi və linqvistik ədəbiyyatda bu, “millət” kimi tərcümə olunub və gördüyümüz kimi İzahlı lüğətə də məhz belə daxil edilib. “People” sözünün liberal millət anlamına gəldiyi, yəni bir dövlətlə qarşılıqlı siyasi-hüquqi bağlılığı olan vətəndaşların birliyi olduğu aydındır. Ona görə də İzahlı lüğətdə ikinci məna kimi “dövlət, ölkə” mənası da qeyd edilib.
Maddəyə artırılması nəzərdə tutulan VI hissə isə əslində fiziki və əqli qüsuru olan şəxslərin onsuz da konstitusion müdafiə altında olan hüquqlarını yenidən sadalayır. Hüququn, xüsusən də, Konstitusiya kimi ali aktın dilinin lakonik və konkret olması zəruriliyinə əsasən, bu əlavəyə lüzum yoxdur. Onsuz da fiziki və əqli qüsuru olan şəxslərin onların məhdud imkanlarına görə həyata keçirilməsi çətinləşən hüquq və vəzifələrdən başqa, hər hansı hüququnun realizəsi sahəsində ayrıseçkiliyə məruz qalması kimi istisna qanunvericilikdə nəzərdə tutulmayıb.
 
  1. 29-cu maddədə:
4.1. V hissə VII hissə hesab edilsin;
4.2. aşağıdakı məzmunda V və VI hissələr əlavə edilsin:
“V. Xüsusi mülkiyyət sosial öhdəliklərə səbəb olur.
  1. Sosial ədalət və torpaqlardan səmərəli istifadə məqsədi ilə torpaq üzərində mülkiyyət hüququ qanunla məhdudlaşdırıla bilər.”.
Bu maddəyə artırılması nəzərdə tutulan V hissə VI hissəyə zəmin yaratmaq üçün yazılıb. Belə ki, xüsusi mülkiyyətin sosial öhdəliklərə səbəb olması vurğulanmışdır ki, həmin sosial öhdəlikləri əsas gətirərək, xüsusi mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması barədə növbəti maddəyə legitimlik qazandırılsın. Lakin “sosial öhdəliklər və şəxsi mülkiyyət” mövzusu geniş və mübahisəlidir. Bu sahədə ABŞ və Almaniya qanunvericilikləri əks qütblərin layiqli təmsilçiləri kimi göstərilə bilər. Belə ki, Almaniya Konstitusiyasının 14-cü maddəsində deyilir: “Mülkiyyət öhdəliklər doğurur. Mülkiyyətin istifadəsi ictimai maraqlara da xidmət etməlidir.” ABŞ məhkəmələri isə mülkiyyət hüququnu fundamental hüquq kimi tanımadığından sahiblik münasibətlərini “təbii hüquqlar” adlandırmaq fikrindən uzaqdır. ABŞ Konstitusiyası mülkiyyətin pozitiv (hər hansı hərəkətlə icra edilən) sosial bir öhdəliyinin olmasını qəbul etmir. Nəticədə Almaniya kimi sosial rifah dövləti də Konstitusiya ilə mülkiyyətin pozitiv (xüsusən, dövlət tərəfindən hansısa hərəkətlərin yerinə yetirilməsi ilə xarakterizə olunan) təminatlarını nəzərdə tutub.
Bu baxımdan şəxsi mülkiyyətin sosial öhdəlikləri məsələsi çox mübahisəlidir. Məsələn, Richard A. Epstein bu halda bütün şəxsi mülkiyyət subyektlərinin öz mülkiyyətləri üzərində avtonomluğunun hökumətin hərəkətlərindən və iradəsindən asılı vəziyyətə düşməsini qeyd edir, xüsusən də, hansısa maraq qruplarının ictimai nəzarəti və ya hakimiyyəti ələ keçirə bildiyi, ictimai mənəviyyatın korrupsiyalaşdığı qeyri-ideal dünyada.
Buna görə də sosial öhdəliklərə görə mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması kimi qeyri-müəyyən normanın imperativ şəkildə konstitusion səviyyədə tətbiqi mülkiyyət hüququna təhlükə yarada bilər. Normanın qeyri-müəyyənliyi 2 halda təzahür edir. Birincisi, “sosial öhdəliklər” adı altında məhz hansı öhdəliklərin olması maddədə nəzərdə tutulmayıb. Sosial öhdəliklərin hüquq ədəbiyyatında uzun siyahısı nəzərdə tutula bilər, xüsusən də, nəzərə alsaq ki, bu, daha çox etik məsələdir. Bu uzun siyahıdan Azərbaycan qanunvericisinin məhz hansı öhdəlikləri Konstitusiyada nəzərdə tutduğu açıq olmalıdır. Çünki bu öhdəliklər ən önəmli hüquqlardan biri olan mülkiyyət hüququnu birbaşa məhdudlaşdırmış olacaq. İkincisi, “məhdudlaşdırma” termini altında nəyin nəzərdə tutulduğu aydın deyil. “Məhdudlaşdırma” sözünü Azərbaycan dilinin İzahlı lüğətində mənası “Məhdudluq. Məhdud olma, müəyyən hədd-hüdud içərisində olma” kimi qeyd olunub. Deməli, xüsusi mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması onun hansısa hüdud içərisində olması deməkdir. Amma təcrübədə Azərbaycan hüquq tətbiqediciləri “məhdudlaşdırma” sözünü lüğəti mənasından uzaqlaşdıraraq, “tam məhdudlaşdırma” adı altında qadağa tətbiq edirlər. Başqa sözlə, Konstitusiyanın 29-cu maddəsinə nəzərdə tutulan dəyişiklik qeyri-müəyyən öhdəliklərə görə hansısa obyektlər üzərində xüsusi mülkiyyət hüququnun tam qadağasına da şərait yaradır.
Qeyd etmək lazımdır ki, maddəyə nəzərdə tutulan dəyişikliklər layihəsində ziddiyyət var. Belə ki, maddəyə artırılması nəzərdə tutulan V hissədə yalnız xüsusi mülkiyyət hüququnun sosial öhdəliklərə səbəb olduğu qeyd olunsa da, VI hissədə “torpaq üzərində mülkiyyət hüququ”nun sosial öhdəliklər səbəbindən məhdudlaşdırıla biləcəyi qeyd edilib. Yəni bələdiyyə mülkiyyəti də sosial öhdəliklər səbəbindən məhdudlaşdırmaya məruz qala bilər, halbuki V hissədə bələdiyyə mülkiyyətinin sosial öhdəliklərə səbəb olması göstərilməyib.
Bundan başqa, bu maddənin IV hissəsinin 3-cü cümləsi 2009-cu il 18 mart referendumuna qədər bu şəkildə olub: “Dövlət ehtiyacları və ya ictimai ehtiyaclar üçün mülkiyyətin özgəninkiləşdirilməsinə yalnız qabaqcadan onun dəyərini ədalətli ödəmək şərti ilə yol verilə bilər.” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əlavələr və dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının 2009-cu il 19 mart Referendum Aktının 7-ci bəndinə əsasən, bu cümlədən “və ya ictimai ehtiyaclar” sözləri çıxarılmışdır. Sosial öhdəliklər isə məhz ictimai ehtiyaclar kateqoriyasına girir. Çünki “sosial” və “ictimai” sözləri müvafiq olaraq, latın və ərəb dillərindən oxşar mənaları ifadə etmək üçün götürülmüş alınma sözlərdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətinə əsasən, “ictimai” “Kollektivin siyasi, mədəni, həmkarlıq və s. ehtiyaclarına könüllü xidmətlə bağlı olan. İctimai iş. İctimai vəzifə. İctimai təşkilatlar. İctimai tapşırıq.” deməkdir. Bu izah “sosial öhdəliklər” ifadəsindəki “sosial” sözünə də uyğun gəlir. 2009-cu ildə maddəyə edilən dəyişiklikdən belə məlum olur ki, yalnız dövlət ehtiyacları üçün özgəninkiləşdirilən mülkiyyətin dəyəri əvvəlcədən ədalətli ödənilməlidir. İctimai ehtiyaclar üçün mülkiyyətin özgəninkiləşdirilməsinin qadağan olunması barədə qanunvericilikdə, o cümlədən Konstitusiyada hər hansı müddəa olmadığından və yeni təklif edilən əlavələrdə də “sosial öhdəliklər səbəbindən torpaq üzərində mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması” nəzərdə tutulduğundan, belə anlaşılır ki, sosial öhdəliklər səbəbindən məhdudlaşdırılan mülkiyyət hüququna görə, dövlətin (və ya hüququ məhdudlaşdırmaq səlahiyyəti olan digər subyektin) mülkiyyətin dəyərini əvvəlcədən ədalətli ödəmək vəzifəsi yoxdur.
29-cu maddəyə təklif edilən ələvələr, dairəsi qeyri-müəyyən olan və etik prinsiplər kimi mücərrəd anlayışlarla müəyyən edilə bilən “sosial öhdəliklər” adlı bir qrup məhdudlaşdırıcı vəzifələr səbəbindən, dəyəri ədalətli şəkildə əvvəldən ödənilmədən xüsusi mülkiyyətdə olan torpaq sahələri üzərində mülkiyyətçinin hüquqlarının pozulmasına tam şərait yaradır.
  1. 32-ci maddəyə aşağıdakı məzmunda VI, VII və VIII hissələr əlavə edilsin:
“VI. Qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, üçüncü şəxslər haqqında məlumat almaq məqsədi ilə elektron formada və ya kağız üzərində aparılan informasiya ehtiyatlarına daxil olmaq qadağandır.
VII. Məlumatın aid olduğu şəxsin buna razılığını aşkar ifadə etdiyi hallar, ayrı-seçkiliyə yol verməmək şərtilə anonim xarakterli statistik məlumatların emalı və qanunun yol verdiyi digər hallar istisna olmaqla, informasiya texnologiyalarından şəxsi həyata, o cümlədən əqidəyə, dini və etnik mənsubiyyətə dair məlumatların açıqlanması üçün istifadə edilə bilməz.
VIII. Fərdi məlumatların dairəsi, habelə onların emalı, toplanması, ötürülməsi, istifadəsi və mühafizəsi şərtləri qanunla müəyyən edilir.”
Bu maddəyə edilməsi nəzərdə tutulan dəyişikliklər yalnız məhdudlaşdırıcı xarakter daşıyır. İlk olaraq, VI hissə üçüncü şəxslər haqqında məlumat almaq məqsədi ilə informasiya ehtiyatlarına daxil olmağı qadağan edir. Üçüncü şəxslər kimlərdir? Üçüncü şəxslərin mülki-prosessual hüquqda verilən anlayışı yalnız mülki-prosessual münasibətləri əhatə etdiyindən Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində “üçüncü şəxslər”ə verilən konkret anlayış tapmaq mümkün deyil. Ümimiyyətlə isə, üçüncü şəxs dedikdə, hansısa hüquqi münasibətdə iştirak edən iki tərəfin heç birinə aid olmayan, amma bu hüquqi münasibətlərin ona aidiyyatı olan şəxslər nəzərdə tutulur. Məsələn, təklif olunan dəyişikliklə bağlı misal çəksək, jurnalist statistika fəaliyəti həyata keçirən dövlət orqanından hansısa şəxs barədə məlumat istəyir. Bu münasibətdə jurnalistlə dövlət hüquq münasibətinin tərəfləridir. Barəsində olan məlumatın jurnalist tərəfindən istənildiyi şəxs isə üçüncü şəxsdir. Təklif olunan dəyişiklik jurnalistlərin özlərindən başqa kimsə (o cümlədən, hansısa təşkilat) barəsində məlumat əldə etməsi imkanını sıfıra endirə bilir, xüsusən də, təklif olunan VI hissədə hər hansı istisna nəzərdə tutulmayıb. Yəni jurnalist və ya başqa biri tərəfindən tələb edilən məlumatın ictimaiyyətə açıq olub-olmaması və ya şəxsi, gizli xarakter daşıyıb-daşımaması haqqında heç bir istisna vurğulanmır.
Bu maddədəki qeyri-müəyyənlik növbəti təklif olunan maddədə – VII hissədə qismən aydınlaşdırılır, lakin VIII hissə ilə daha da məhdudlaşdırıcı hala salınır. Belə ki, VII hissə şəxsi həyata dair məlumatlarn açıqlanmasını qadağan edir (məhdud sayda obyektiv hallarda açıqlana bilən məsələlər maddənin əvvəlində qeyd olunur). Şəxsi həyata dair məlumatların nə olması məsələsinə isə VIII hissə aydınlıq gətirməyə cəhd edir, amma vəziyyəti bir az da mürəkkəbləşdirir. Birincisi, VIII hissədə “fərdi məlumatlar” ifadəsi işlədilir ki, bu da VII hissədəki “şəxsi həyata dair informasiya” termininin əvəzinə qeyd edilir. Amma fərdi məlumat daha geniş anlayışdır. Fərdi məlumatların hamısı şəxsi həyata dair hesab olunmaya bilər. Məsələn, seçici siyahılarında hər bir seçinin ad, soyad, ata adı qeyd edilir. Bunlar fərdi məlumatlardır və bunun açıqlanmasını kimsə qadağan edə bilməz. Lakin şəxsi həyata dair informasiya daha intim səciyyə daşıyır və bu informasiyanın cəmiyyətə açıq olub-olmaması şəxsin tutduğu mövqedən də asılıdır. ABŞ Ali Məhkəməsinin, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarından və bir sıra digər nüfuzlu, beynəlxalq səviyyədə hüquqi norma yaradıcılığında etibarlı baza kimi istifadə olunan aktlardan bilirik ki, ictimai və siyasi xadimlərin, xüsusən, insanların səlahiyyətlərini həyata keçirmək funksiyasına malik vəzifəli şəxslərin şəxsi həyatı bu xüsusiyyətlərə malik olmayan çoxluğa mənsub insanların şəxsi həyatından daha açıq olmalıdır, onlar şəxsi həyata dair informasiyanın açıqlığı baxmından daha tolerant olmalıdırlar. Lakin Konstitusiyaya təklif edilən düzəlişlərdə şəxsi həyata dair informasiyanın açıqlanması prinsipləri bu informasiyanın subyekti olan şəxslərin tutduğu mövqe baxımından differensiasiya olunmayıb. Başqa sözlə, yeni ələvalərə əsasən, heç bir vəzifə daşımayan adamın şəxsi həyatı necə qorunursa, korrupsiya ilə məşğul olması imkanı daha çox olan vəzifəli şəxslərin şəxsi həyatı da eyni ciddiyyətlə qorunmalıdır.
Bundan başqa bu maddəyə təklif olunan sonuncu əlavədə qeyd olunur ki, “fərdi məlumatlar” adı altında hansı informasiyanın ehtiva olunması qanunlarla müəyyən edilməlidir. Bu maddə məhdudlaşdırıcı xarakter daşıdığından bu məhdudiyyətlərin və qadağaların dəqiq, genişləndirici təfsirə açıq olmayan siyahısı da məhz Konstitusiyada olmalıdır. Əks təqdirdə, müvafiq hüquq və azadlıqlar Konstitusiyadan daha aşağı qüvvəsi olan, deməli, dəyişdirilmə və təsirə məruz qalma imkanları Konstitusiyadan daha çox olan aktlar (bu halda qanunlar) səviyyəsində Konstitusiyada nəzərdə tutulduğundan daha artıq məhdudlaşdırıla bilər. Bu isə Konstitusiyanın ən ali hüquqi qüvvəyə malik akt olması imperativi ilə uzlaşmır. Bu maddəyə VIII hissə kimi təklif edilən əlavədə məhz bu nəzərdə tutulub.

Ardı var.