2012-ci ildə Saakaşvilinin məğlubiyyətinə nə səbəb oldu? – Beka Kobaxidze

Geniş bir yazıda bir neçə suala cavab verməyə çalışacağam:

-2012-ci ildə Saakaşvilinin məğlubiyyətinə nə səbəb oldu?

-Saakaşvilini əhalinin yarısından (və ya 2/3) çoxu üçün qəbuledilməz edən nədir?

-Onun aclıq aksiyası seçkilərin ikinci turuna hansı təsir göstərə bilər?

Saakaşvili modernizator, qərbçi, missioner siyasətçi və effektiv dövlət aparatının yaradıcısı olan idarəçi idi.

Eyni zamanda onun hakimiyyəti avtoritarizmin açıq əlamətləri ilə xarakterizə olunurdu.

Əleyhdarlar mənimlə mübahisə edirlər ki, “Qirqvlianinin işi ilə qərbləşmə və modernləşməyə necə uyğunlaşır?” Həbsxanalarda mövcud olan vəziyyət? Qelaşvilinin döyülməsi?…” və sair, və ilaxır.

Bu, mövzunu yanlış şəkildə qoymaqdır. Yuxarıda deyilənlərin hamısı demokratiya və qanunun aliliyi çərçivəsinə sığmır, digər tərəfdən, modernləşmə və qərbləşmə zəruri şərt olaraq demokratikləşmə və qanunun aliliyini tələb etmir. Saakaşvilinin özü də bu suala dolayı cavablar verib. O, dəfələrlə deyib ki, Atatürk və Sinqapur onun üçün nümunə idi. Saakaşvili tərəfdarlarından sağçı diktator Auqusto Pinoçetin təriflənməsini tez-tez eşidərdiniz. Atatürk “dəmir əli” ilə qadınların çadrasını soyundurdu, kişilərin başından fəsi çıxardı, ərəb əlifbasını latınla əvəz etdi, ölkəni dəmir əli ilə sekulyarlaşdırdı, dini təhsil sistemindən qovdu və Qərbin təhsil sahəsinin ən yaxşı nailiyyətlərini gətirdi. Atatürk yalançı müxalifət liderlərini “təyin edirdi” və onlar yoldan çıxsalar, “başa salırdı” və ya həbs edirdi. Atatürkün ölümündən sonra mirasçısı olaraq sağ əli İsmət İnönü qaldı və Türkiyə onilliklər ərzində Asiyadan Avropaya belə yol getdi. Onun ilkin məqsədi Türkiyəni müasir bir dövlətə və Qərb sivilizasiyasının bir hissəsinə çevirmək idi. Burada mədəni Qərbi coğrafi Qərblə qarışdırmayın. Məsələn, Yaponiya Uzaq Şərqdədir, amma Qərb dünyasının bir hissəsidir. Eyni dəmir əl və avtoritar idarəetmə ilə Sinqapur modernləşdi və qərbləşdi. Çili də bənzər bir nümunədir və inkişaf etməkdə olan ölkələrdən Afrika ölkələri – Botsvana və Ruanda da. Burada Afrikadan narahat olmayın, Botsvana Gürcüstandan təxminən iki dəfə varlıdır. Orada ölkəni Oksfordu bitirmiş bir sülalə idarə edir, nizam-intizamı, təsirli idarəçiliyi var və tayfaçılıqdan bir millət, qəbilə qruplarından bir cəmiyyət qurmağa çalışırlar. Ələgələn uğurları var.

Saakaşvili də bunu istəyirdi və bacarırdı, amma dörd əsas amil buna mane oldu:

a) Yuxarıda qeyd olunan heç bir uğur nümunəsi qarşısında Gürcüstan üçün Rusiya elə də böyük təhlükə kimi görünmürdü. Rusiya Saakaşvili və Gürcüstanın uğurlarını özlərinin ekzistensial təhlükəsi kimi qiymətləndirirdi. Təhlükə həm daxili, həm də xarici nöqteyi-nəzərdən idi. Ölkə daxilində Rusiya hökuməti inqilabdan qorxurdu. Rusiya özünü nəinki Qərb hesab edir, həm də onun Avrasiyaçılığı üçün sivil Qərbi əsas təhlükə sayır. Buna görə əgər inqilab yolu ilə hakimiyyətə gələn qərbçi Saakaşvili Sinqapur uğurunu əldə edə bilirdisə, niyə bu proses yaxın qonşuluğuna və son olaraq Rusiyaya yayılmayacaq? Buna görə sivilizasiyaların bu müharibəsində Saakaşvilinin mümkün uğurlarının yatırılması çox vacib idi. Nəticədə 2008-ci il müharibəsindən sonra Saakaşvili və Gürcüstanın inkişafı ciddi şəkildə sarsıldı və bölgədə Qərbin gücü zəiflədi. Gürcüstan bu zərbədən özünə gələ bilmədi, amma 2008-ci ilə qədər inkişaf tempi tamamilə şokedici idi.

Rusiya uğur nümunəsi kimi qərbləşdirici Sakaşvilini ya da Paşinyanı deyil, şərq avtoritarizminin siması İlham Əliyevi üstün tutur. Beləliklə, Əliyevin uğuru gözlənildiyi kimi Gürcüstanda da demokratiyanın zəifləməsinə təsir etdi. Gürcüstan xarici arenada da təhlükə yaradırdı: əgər ölkə NATO-ya daxil olsaydı, ərazi bütövlüyünü bərpa etsə və Rusiyanın təsirindən uzaqlaşsaydı, bu, domino effekti verərdi. Moskva gec-tez təkcə Qafqazı deyil, Orta Asiyanı da itirəcəkdi. Buna görə də Saakaşvili 2008-ci ildə Moskva tərəfindən dayandırıldı;

b) Polis dövlətində yaşamağı sevməyənlər, demokratiya istəyənlər, dövlət tərəfindən qorxudulmaq istəməyənlər hələ də Mişa əleyhinədirlər və “Üçüncü Qüvvələr”in seçici sıralarını doldururlar. Bu insanlar əsasən şəhər elitalarına aiddirlər. İnsan hüquqları sahəsində ikinci bir kateqoriya var: Saakaşvilinin 9 illik hakimiyyəti dövründə üç yüz mindən çox insan və ya təxminən Gürcüstanın hər on ikinci vətəndaşı bu və ya digər şəkildə penitensiar sistemdən keçdi. Nə qədəri ədalətli, nə qədəri ədalətsiz olduğunu dəqiq saya bilmərik, amma haqsızlığın payı həqiqətən də az deyildi. Bu gün Saakaşvilinin təhqir edilməsi və zorakılıqlarına görə qəbuledilməz elan edilməsi çox geniş yayılıb, lakin insan haqları məsələsi heç vaxt Gürcüstanda seçkilərin taleyini həll etmirdi. Bu yenə də elitanı dərdləndirən məsələ olaraq qalır. Stalinistlər və kommunist nostalgiyası ilə dolu insanlar Mişanın qan tökməsindən danışırlar, ona görə də burada mövzu başqadır. Buna isə daha sonra “c” bəndində toxunacam;

c) Yəqin ki, Saakaşvilinin çıxışını xatırlayacaqsınız, qatar hərəkətə başladı və kim çatdırsa, özünü yetirsin, əks halda geridə qalacaqsınız; oradaca yuyulası olanlar və yuyulmuşlardan söhbət açıldı. Modernləşmə qatarı həqiqətən yola çıxdı və əvvəllər bacarıqsız insanlar sosial hərəkətlilik imkanı əldə etdilər. Təkcə təhsil sistemini götürək: Vahid Milli İmtahanlar və korrupsiyanın aradan qaldırılması aztəminatlı ailələrdən olan tələbələrə təhsil yolu ilə öz həyatlarını qurmaq imkanı verdi. Araşdırma institutlarında özünə yuva qurmuş sovet elit klanlarının əvəzinə, pullar bu klanların və klanlardan kənarda qalan insanların bir-biri ilə rəqabət apardıqları Rustaveli Fonduna verildi. Müəllimin və professorun maaşına az-çox maaş deyilirdi və s. Bir çox başqa sahədə də belə idi. Məsələn, bank sistemi quruldu və minlərlə gənc banklarda iş tapdı. Turizm sənayesinin və infrastrukturun inkişafı yaradıcı insanlara öz işlərini açmağa imkan verdi; Pensiya az-çox pensiyaya bənzəyirdi və təqaüdçü kəndin “ən varlı” sakini oldu və s.

“Blat”ın və qohumbazlığın kökünün kəsildiyini deyə bilmərik, amma əvvəlki illərlə müqayisədə meritokratik prinsiplər işə keçdi. Ölkə qurulurdu, iqtisadi artım 10-12 %-ə çatırdı, amma bu arada “qatara özünü çatdıra bilməyənlərin” sayı çox böyük idi (əslində əksəriyyət). Ölkə qurulurdu, amma onlara heç nə aid deyildi. Əksinə, onlar üçün yalnız qiymətlər artdı. Tibbi problem bir adam üçün hökm, bəzən ölüm hökmü idi. Mişa onların prezidenti deyildi və onun diqqətindən kənarda qalırdılar. Mişanın modernləşən insanları xoşbəxt idilər, onlar üçün imkanlar yaradılırdı və Mişa üçün “qatarın arxasında” qalanlar dünənki Gürcüstan idi. Toma Çaqelişvilinin filmində özü də etiraf edirdi ki, xalqla bölüşmədiyimiz sərvət yaradılırdı; Balıq tutmaq üçün insanlara balıqtutan verirdik, amma çoxları balıq tuta bilmirdi, ona görə də onlara birbaşa balıq verməli olduq. Düzdür. B elektoral məğlubiyyətin və ona qarşı aqresiyanın əsas mənbəyi idi. Bu insanlar Gürcüstanda “Qızılgül İnqilabı”nda öz yerlərini tapa bilmədilər və marginallaşmaları geridönməz hala gəldi və bu da “Qızılgül hökuməti”nə qarşı aqresiyalarını daha da artırdı. Bunun qayıtma qorxusu da Mişanın qəbuledilməzliyinin əsas mənbəyidir;

d) Bidzina İvanişvili yuxarıda göstərilən bütün faktorları birləşdirərək “anti-Mişa siyasətinə” çevirdi. Onun şəxsiyyəti Mişanın uğursuzluğunun dördüncü səbəbidir. İvanişvilinin arxasında 15-20 illik xeyriyyəçilik keçmişi dayanırdı. O heç bir yerdə görünmürdü, amma hər yerdə idi. Təmir etdi, tikdi, əməliyyat üçün pul verdi, pensiya verdi və s. İvanişvili 2011-ci ilə qədər gürcülər üçün gizli “Müqəddəs Nikolay” idi. İnsanların şüurunda onun keçmişində heç bir mənfilik tapılmayacaqdı və xeyirxahlığı isə bol olacaqdı. Çoxları İvanişvilinin də Gorvila (red. Saçxere bələdiyəsində kənd) kimi bütün Gürcüstanı saxladığını düşünürdü; bir çoxları isə bir toyuqdan bir budun və benzindən hər bir larinin Mişanın olduğunu düşünürdülər. Düşünürəm ki, İvanişvili düşünürdü ki, işığın və qazın qiyməti üç-dörd dəfə ucuz idi, qalanını isə Mişa oğurlayırdı. Bir sözlə, İvanişvilidə özünün də dediyi kimi, “artıq etimad” yarandı və bu etimad üzərində siyasi kapital qura bildi.

O və onun şəxsiyyəti müxalifəti də şərtsiz olaraq ətrafına topladı. İvanişvilinin başçılıq etdiyi birləşmiş müxalifət a, b və c bəndlərində göstərilən amillərdən istifadə etdi və Mişa devrildi.

Gürcüstanda ictimaiyyət hökuməti iki dəfə siyasi olaraq cəzalandırdı: 2003 və 2012-ci illərdə. Əgər Gürcüstan dövləti hər hansı bir irəliləyişə nail olubsa, bu iki hadisəyə görə minnətdar olmalıyıq. Ümid edirəm, bunu bir neçə dəfə yenə təkrar edəcəyik. Şevardnadzenin dövründə əhalini narahat edən əsas məsələlər bunlar idi: geniş yayılmış korrupsiya, cinayət, işıqların kəsilməsi, maaşların olmaması və işsizlik. Bu amillərdən ötəri Şevardnadze üzərində qələbə qazanan Saakaşvili ilk növbədə onlara diqqət yetirdi. Mövcud korrupsiya və cinayət aradan qaldırıldı, işıq gəldi, maaşlar və pensiyalar paylandı (həm də onqat).

İvanişvili də Saakaşvilini nəyin məğlub etdiyinə gördü və üç əsas amilə baxdı:

a) “Gürcü Arzusu”nun Rusiyaya qarşı “praqmatik siyasəti”nin əslində “erməniləşməyə” gətirib çıxarması ayrı bir məsələdir, ancaq Rusiyadan birbaşa aqresiya təhlükəsini aradan qaldırdılar;

b) Polis dövlətinin vətəndaşlara təzyiqi faktiki olaraq ortadan qalxdı. Artıq bu qədər şərti məhkumumuz yoxdur, hər il nə 110 nəfər həbsxanada ölür, nə də məhkəmə 99,7 % təqsirkarlıq hökmü verir. Ancaq bu təzyiq siyasi rəqiblərin üzərindən deyil, vətəndaşların üzərindən qaldırıldı. “Milli Hərəkat”ın müxalifətdəki həyatı və varlığı “Gürcü Arzusu”nun müxalifətdə olduğu dövrdəki həyatı və varlığından daha asan deyil. Bu sadəcə “Milli Hərakat”a aid deyil. İctimai rəyə mənfi təsir göstərən və ya təsir edə biləcək hər kəsi dinləyir və sıxışdırırlar. Siyasi rəqibə qarşı “Milli Hərakat”ın törətdiyi və “Gürcü Arzusu”nun isə törətmədiyi qəddarlıq yoxdur. Hər şeyi etdilər. Adi vətəndaş bunu öz problemi kimi dərk edə bilməyəcək, safcasına düşünür ki, bu ona aid deyil;

c) Ən əsası, “Gürcü Arzusu” “VMH”nin hakimiyyəti vaxtında yaratdığı iqtisadi imkanları əhaliyə paylamağa başladı. Adi bir insan baxımından xəstəlik artıq hökm deyil. Minlərlə insan yalnız ümumi səhiyyə proqramı sayəsində onlara səs verir; pensiyalar da artdı, dağ region qanunu tətbiq edildi, lövhələrdə və bələdiyyə binalarında sosial maliyyələşmə növbələri var. Əmək qanunvericiliyi sola doğru yönəldi və s.

Bundan əlavə, Mişanın başlatdığı modernləşmə və qərbləşmə layihəsi məcburiyyətlə idi. Aşağıdan yuxarıya yox, yuxarıdan etdirilmiş. “Gürcü Arzusu” hakimiyyətə gəldikdən sonra, təəssüf ki, Gürcüstan modernləşməni dayandırdı və deqradasiya (red. tənəzzül), keçmişin gələcək üzərində qələbə yoluna qədəm qoydu. Hökumət Rezo Amaşuxeli və rahib Spiridondan “Qareji Gürcüstandır!!!” populist şüarı ilə davam edən və qarageyimli qruplar tərəfindən əhaliyə basqınla hər şeyi geriyə doğru inkişaf etdirir. “Blat” bu gün də bilikdən böyük silahdır. Dövlət heç bir məqsəd və ideya haqqında danışmır, bizə “kişi” olduğunu, digərlərinin isə “anti-kişi” olduğunu söyləyir. Bu saxta millətçi-populist diskurslarla cəmiyyəti yedizdirir və bu diskurslarla da qazanır.

Gördüyümüz kimi, hökumət gürcü obivatel (red. xırda maraqları olan insan) təbiətinə tam uyğunlaşdı. Nə modernləşmə, nə də yüksək materiya barədə fikirləşmək istəməyən, fikirləşə bilməyənlərin təbiətinə.

Bunun əksinə olaraq, iki əsas insan qrupu var: İlki, öz uğurunu “Qızılgül İnqilabı” ilə əlaqələndirənlər, ikinci isə dövlətin tənəzzül miqyasını təhlil edən və artıq belə davam etmək istəməyən.

Cəmiyyət iki böyük liderdən (Bidzina və Mişa) o tərəfdə “üçüncü seçim” etmək üçün kifayət qədər inkişaf etmədi. Bunlar yenə elit olanlardırlar, buna görə 20-25 % səs onlara gedir, bu da bir elektoral irəliləyiş üçün kifayət deyil.

Öz növbəsində, “Milli Hərəkat” da Mişasız varlığını inkişaf etdirə bilmədi, Mişa isə aktiv siyasət olmadan öz varlığını təsəvvür edə bilməz.

“Gürcü Arzusu”nun əsas alternativinin yenidən Mişa olduğu görünür, lakin yuxarıdakı amillərə görə Mişanın qəbuledilməzliyi hələ də çox yüksəkdir. Ancaq “VMH”nin böyük şəhər mərkəzlərində qazandığı qələbələr, məsələnin elə də aşılmaz olmadığını göstərdi. Bu istiqamətdə dəyişiklik var.

“Gürcü Arzusu”nun sonraki eroziyası, səhvləri və yorğunluğu ilə birlikdə Mişanın şansı artır. Mişanın Gürcüstana gəlişi həm strategiyanın bir hissəsidir, həm də fədakar bir addımdır. O, missiya və tarix anlayışı olan bir siyasətçidir. Tarix dərsliklərinə təsirli şəkildə girmək istəyir. Dəfələrlə kifayət qədər etibarlı mənbələrdən eşitmişəm ki, müharibədən sonra, 2008-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında Axalqoriyə girməyə hazır idi. Əgər belə olsaydı, Mişa intihara hazır idi, çünki Rusiya Tiflisi alacaq və çox güman ki, o, sağ qala bilməyəcəkdi. Ancaq 2008-ci ilin sentyabrında tarixi missiyasının öldürüldüyünü gördü və özü də bir növ qəhrəmancasına ölüm istədi. Yenə yaxşı ki, fikrini dəyişdi, əks halda Rusiya Tiflisi alsaydı, ölkə məhv olardı və hətta belə bir ölüm ölkə prezidenti tərəfindən böyük bir eqoizm olardı. Yenə deyirəm, bunu deməyə əsaslı səbəblərim var, amma bu nöqtədə tarixi mənbələri ortaya çıxara bilmirəm. Demək olar ki, xaricdəki səkkiz ildən sonra, faktiki olaraq funksiyasızlıqdan sonra ya siyasətə qayıtmağa, ya da ölməyə hazırdır. Sonuna qədər, huşunu itirənə qədər aclıq çəkəcəyindən heç bir şübhəm yoxdur. Zənn edirəm ki, patriarxı da göndərəcəklər yanına və nə edəcəyini bilmirəm, Patriarxa yox deməkmi, yoxsa patriarxın ona qayğı göstərdiyini və “patriarxın oğlu” olduğunu göstərməsimi daha sərfəlidir? Görək…

Niyə huşunu itirənə qədər aclıq çəkəcək və niyə “Gürcü Arzusu” patriarxı onun yanına göndərəcək? Çünki otuz gün aclıq çəkən, həbsdə olan və huşunu itirmiş keçmiş prezident artıq çoxları üçün qanlı cəllad olmayacaq. O, qurban olacaq və Mişanın da axtardığı budur. Fanatik anti-Mişaçıların bu da qəlbini fəth edə bilməz, amma belə bir Mişanın “üçüncü seçim” tərəfdarlarının səslərini toplu şəkildə almaq və bununla da ikinci turda “Vahid Milli Hərəkat”ın qələbəsini təmin etmək şansı var. Digər tərəfdən, eyni səbəbdən “Gürcü Arzusu” üçün Mişanın özünü qurban verməsi əl vermir, buna görə də düşünürəm ki, patriarxı göndərib Mişanı dilemma (red. iki qərar arasında çıxılmaz vəziyyət) qarşısında qoyacaqlar – Patriarxdan uzaqlaşdığını ictimai olaraq elan etməkmi, yoxsa patriarxın qəlbinə girmək cazibəsinə qapılmaqmı?

30 oktyabra qədər aclıq və huşunun itməsinə gedən yol sağlamlığı üçün çox təhlükəli bir yoldur, ancaq bir missiyası var və bunun üçün ölməyi belə bacarar.

Beka Kobaxidze

Əvvəlki məqaləAvropa Parlamenti Avropa Komissiyasını Avropa Ədalət Məhkəməsinə verib
Növbəti məqalədəABŞ kəşfiyyatı koronavirusun mənbəyi ilə bağlı hesabat yayıb